یادکردی از عالم مجاهد ، شهید صدر

 متفكّر شهيد آيت­الله سيد محمد باقر صدر(قدس سره)بدون ترديد يكی از نوابغ علمی و انديشمندان كم نظير تاريخ شيعه و حتی تاریخ اسلام است كه در زمانی نزديك به ما می­زيست و با نگارش كتاب­ها و طرح انديشه­هايی در زمينه­های گوناگون علوم اسلامی، مدرسه و مكتب علمی عظيمی را بنيان نهاد و افق­های تازۀ علمی و معرفتی را به روی عالمان شيعه و همچنين انديشمندان، دانشمندان و روشنفكران بزرگ جهان اسلام گشود و طرح بحث­هایی همچون نظام اقتصادی اسلام و ... را براي اولين بار در تاريخ اسلام به نام خود به ثبت رساند. و اين همه در حالی است كه وقتی پس از تحمل سخت­ترين شكنجه­ها، توسط رژيم منحوس و جهنمی بعثی به شهادت رسيد عمر مباركش تنها 46 سال و يا اندكی كمتر بود. و اگر صدام معدوم در تمامی عمرش فقط و فقط همين يك جنايت را مرتكب شده بود و هيچ جرم و جنايت ديگری را در سیاهۀ ننگين گناهان خويش نداشت باز هم به يقين می­شد او را يكی از جنايتكارترين،  و وحشی­ترين ستمگران و جلادان تاريخ به شمار آورد. زيرا او مردم همۀ جهان در حال و آيندۀ تاريخ ، خصوصاً مسلمانان و بالأخص پيروان اهل­بيت (عليهم­السلام) را از وجود يكی از دانشمندان و انديشمندان سترگ طول تاريخ، محروم ساخت.

روشن است كه گرچه زندگی این عالم مجاهد از نظر شمارۀ ساليان عمر بسيار كوتاه است اما حيات علمی، معنوی و جهادی او آن­قدر بلند و باشكوه و پربار است كه برای نگارش آن نه تنها اين نوشتار بلكه مجلّدات متعددی از چندين و چند كتاب نيز يارای ثبت و ضبط همۀ دقائق و نكات و ويژگی­های آن را ندارد اما به هر حال در اين مجال اندك اگر بخواهيم تنها یادی از آن ستارۀ فروزان سپهر جهاد و اجتهاد کرده باشیم بايد بگوييم:

وی فرزندی عاليمقام از خاندان معروف صدر است كه اكثرشان از شخصيت­های بزرگ علمی و سياسی در لبنان، ايران و عراق بوده­اند و برخی از آن­ها در جايگاه مرجعيت شيعه نيز قرار داشته­اند.شهيد سيد محمد باقر صدر در چنين خاندانی در 25 ذيقعده سال  1353قمری در شهر كاظمين به دنيا آمد.

پدرش عالم پارسا، سيد حیدر صدر و مادرش دختر گرامی آيت­الله سيد عبدالحسين آل ياسين بود.شهيد صدر كمتر از چهار سال داشت كه پدرش را از دست داد و تحت سرپرستی مادر فداکار و برادرعالمش- سيد اسماعيل- قرار گرفت.

او كه از همان خردسالی، نشانه­های نبوغش آشكار بود در دوره تحصيلات ابتدايی به مطالعه كتاب­هايی می­پرداخت كه فهم مطالب آن كتاب­ها گاهی براي معلمانش دشوار به نظر می­رسيد. شهيد صدر در همين دوران فلسفه ماركسيسم را مطالعه كرد و با عقل و درك اعجاب­آورش به نقد عالمانۀ آن پرداخت.

پس از فراغت از مدرسه، با تدريس برادرش- سيد اسماعيل- به تحصيل جدی علوم حوزوی مشغول شد.

 در يازده سالگی به فراگيری منطق پرداخت و رساله­ای نيز در زمینۀ منطق به همراه اشكالاتی بر برخی كتب منطقی نگاشت.

در12 سالگی كتاب « معالم­الاصول » را خواند و در ضمن درس ايراداتی را مطرح می­ساخت كه در كتاب « كفاية ­الاصول » آمده بود.در همين سال­ها و سال­های بعد بيشتر دروس سطح را بدون استاد به پايان برد اما از چنان تسلطی بر آن دروس برخوردار بود كه می­توانست آن دروس را به بهترين شكل تدريس نمايد.

بيش از 12-13 سال نداشت (در سال 1365قمری) كه از كاظمين به نجف اشرف هجرت كرد و در درس خارج دايی خودش آيت­الله شيخ محمد رضا آل­ياسين و همچنين درس آيت­الله سید ابوالقاسم خويی ، حضوری عالمانه يافت و در عنفوان جوانی يا بهتر است بگوييم در نوجوانی به درجۀ اجتهاد رسيد.

 تا 25 سالگی يعنی حدود 13 سال در درس خارج اصول آيت­الله خويی و تا 26 سالگی يعنی حدود 14 سال هم در درس خارج فقه آيت­الله خويی شركت نمود. اين دانشمند عاليقدر در همان 25 سالگی، تدريس خارج اصول و سه سال بعد، تدريس خارج فقه را آغاز كرد.

در زمينۀ تأليفات نيز شهيد صدر به جز رساله­ای در منطق كه در سن 11 سالگی نوشته بود، در سن17 سالگی (سال 1370قمری) پس از درگذشت دايی و استادش آیت الله شيخ محمد رضا آل­ياسين ، تعليقه­ای اجتهادی بر رسالۀ فقهی وی نوشت.

 در همين سا­ل­ها كتاب « غاية الفكر في علم­الاصول » را نگاشت . همچنين كتاب « فدك في­ التاريخ » نيز محصول همين دوره می باشد. كتابی كه علی رغم آنكه شهيد صدر پيش از 20 سالگی به نگارش آن پرداخته اما يكی از بهترين تأليفات و تحقيقات دربارۀ فدك است و در طی چند دهه، منبع  و مأخذ تحقيقات، مقالات و كتب فراوانی بوده كه به وسيلۀ دانشمندان و پژوهشگران سالخورده و كاركشته­ای به انجام رسيده است.

در زمانی كه می­رفت تا انديشۀ ماركسيستی فکر و ذهن تمامی جوانان، تحصيل­كردگان و روشنفكران جهان عرب و اسلام را تسخير نمايد اين فيلسوف اسلامی كتاب « فلسفتنا » را در نقد و ردّ اين انديشه منتشر ساخت (در سال 1379قمری) و مهمترين منبع را برای پاسخ­گويی به افكار ماركسيستی و كمونيستی در اختيار دانشگاهيان وانديشوران جهان عرب قرار داد.

 اما يكی از مهمترين، مشهورترين و اثرگذارترين آثار شهيد صدر كه شهرت وی را جهانی ساخت و تمامی نگاه­ها را لااقل از تمامی جهان اسلام متوجه طلبۀ جوان و فقيری در حوزۀ علميۀ نجف به نام سيد محمد باقر صدر نمود، كتاب « اقتصادنا » بود.  شهيد صدر در اين كتاب که در سال 1381 قمری یعنی در سن 28 سالگی وی منتشر گردید موفق شد برای نخستين بار به معرفی مكتب، نظام و سيستم اقتصاد اسلامی بپردازد و اقتصاد اسلامی را به عنوان يك اقتصاد قوی، پاسخگو و كامل در مقابل ماركسيسم و كاپيتاليسم به جهانيان عرضه نمايد.

 در همان زمان بعضی از كشورهای اسلامی كه می­خواستند از بند نظام ­های اقتصادی شرقی و غربی رهايی يابند و اقتصاد اسلامی را به عنوان جايگزينی مناسب انتخاب نمايند، اين كتاب را مبنای نظام اقتصادی كشور و حكومتشان قرار دادند. البته شهيد صدر باز هم در زمينه اقتصاد دست به تأليف زد كه از جمله تأليفات وی « البنك اللاربوي» (بانك بدون ربا) است.

يكی از ديگر آثار و تأليفات شهيد صدر كتابی است در زمينۀ معرفت شناسی و استقراء، با نام « الأسس المنطقية للإستقراء » . ايشان معتقد بود اين كتابش حتی از اقتصادنا نيز مهم­تر است. اما متأسفانه اين كتاب - شايد به دليل دشواری­ها و پيچيدگی­هايش- آن چنان كه بايد شناخته نشده و مورد عنايت نيست.

اين نظريه­پرداز ژرف­انديش آثار و تأليفات ديگری نيز دارد كه از جملۀ آن­ها كتاب« دروس في علم الاصول » (معروف به حلقات اصول) است كه در اين كتاب ، هم به لحاظ روش بيان و آموزش علم اصول برای طلاب و هم به لحاظ محتوا و مطالب، ابداعات، نوآوری­ها و ابتكارات چشمگيری را به نمايش گذاشته است. گرچه نوآوری­های خيره­كنندۀ وی به علم اصول، منحصر نمی­شود و همان­گونه كه تا حدودی از مطالب پيش گفته آشكار گرديد نوآوری­های علمی ايشان در ساحت­های گوناگون انديشه و دانش از فقه و اصول گرفته تا اقتصاد، فلسفه و معرفت شناسی، جامعه شناسی، تفسير قرآن، عقايد، فلسفۀ تاريخ و ... هر صاحب­نظری را به شگفتی وا­می­دارد. و نه تنها عالم تشيّع بلكه تمام عالم اسلام مرهون تلاش­های فكری و آثار علمی ايشان به ويژه در عرصۀ اقتصاد است و البته شايد بتوان لااقل دربارۀ اقتصاد گفت آن­قدر كه کشورهای سنّی مذهب از ديدگاه­ها و راه­­حل­های اقتصادی ايشان بهره برده­اند متأسفانه شيعيان استفاده نكرده­اند.

نكتۀ بسيار مهم ديگر دربارۀ حيات علمی آيت­الله صدر اين است كه وی علاوه بر داشتن نبوغ كم­نظير، بسیار پركار و زحمتكش نيز بوده است تا آنجا كه به طور معمول روزی 16 ساعت كار مفيد علمی انجام می­داده است و خود وی در اين باره می­گويد:

« من در ايام تحصيلم به اندازۀ پنج طلبۀ پركار، درس می­خواندم. »

و سرانجام آن­كه اين انديشمند احياگر و مصلح بزرگ، در كنار تلاش­های علمی از فعاليت­های سياسی و مبارزاتی نيز غافل نبوده و به شكل جدی در مقابل دستگاه طاغوت عراق، قد عَلم كرده بود تا آن­جا كه در اين اواخر، رهبری خيزش و قيام عراقيان را بر عهده گرفت و اين حركت را تا بدان­جا ادامه داد كه رژيم خونخوار صدامی دست به يكی از هولناك­ترين جنايات تاريخ آلود و ايشان را به همراه خواهر فاضله­اش، بنت­الهدی در تاريخ 19 فروردين سال 1359شمسی به شهادت رساند و بدین ترتیب آن عالم فرهیخته و آن مجاهد نستوه نیز به خیل عظیم عالمان شهید تاریخ اسلام پیوست ؛ طوبی لهم و حسن مآب .