نگاهی به هرمنوتیک

چکیده درس دوم

اصطلاح هرمنوتیک

و شیوۀ نگارش آن در زبان‌های مختلف

دانش‌واژۀ «هرمنوتیک» که به وسیله فارسی زبانان به شکل هرمونتیک و هرمنیوتیک هم نوشته می‌شود و برخی از اندیشمندان کشورمان کلمات «منطق گزارندگی» یا «زند آگاهی»[i] را به عنوان معادل فارسی آن پیشنهاد کرده‌اند، در دوران معاصر، به رشته‌ای از دانش (discipline) اشاره دارد که دربارۀ «فهم، برداشت، تفسیر، تعبیر و تأویل» سخن می‌گوید.

عرب‌ها به رسم مألوفشان، این واژه را معرب ساخته، آن را «الهرمنوطیقا» یا «الهرمنتیکیة» می‌گویند و گاهی هم کلمه «التفسیریة» را به عنوان معادل آن به کار می‌برند.

نگارش لاتینی کلمۀ هرمنوتیک به صورت Hermeneutica است و در زبان آلمانی که اغلب قهرمانان ماجرای تطور تعریف و دامنۀ کاربرد هرمنوتیک در چند قرن اخیر و بیشتر هرمنوتسین‌های نامدار و نظریه‌پردازان بزرگ این عرصه همانند دان هاور، کلادنیوس، ولف، شلایر ماخر، آست، بُک، درویزن، دیلتای، هَیدگر، گادامر، هابرماس و... به همین زبان تکلم می‌کرده‌اند و اهل آلمان بوده‌اند، به صورت Hermeneutik نوشته می‌شود. همچنین نگارش آن در زبان فرانسه به شکل Herme'neutique و در انگلیسی به شکل Hermeneutics است.

ریشه یونانی هرمنوتیک

و بهره‌گیری‌های فراوان از آن

کلمه هرمنوتیک، منشأ یونانی دارد و از کلمۀ هرمنیوتیخوس (Hermeneutxos) و یا از فعل هرمینویین  (Hermeneuein) به معنای تفسیر کردن و چیزی را قابل فهم ساختن، گرفته شده است که اسم این فعل، هرمینیا (Hermeneia) به معنای تفسیر است. فعل hermeneuein را در زبان انگلیسی به مصدر to Interpret ترجمه می‌کنند که برگردان آن به فارسی، «تفسیر کردن» می‌شود. گرچه مترجمین فارسی زبان این کلمه را به تأویل، ترجمه می‌نمایند؛ ولی از آنجا که «تأویل» در سنت علمی، دینی و فرهنگی ما دارای تعریف و کاربرد خاصی است که نمی‌توان آن را دقیقاً و کاملاً معادل hermeneuein و to Interpret در نظر گرفت لذا اگر آن واژۀ یونانی ـ که ریشه هرمنوتیک است ـ و معادل انگلیسی آن را به «تفسیر کردن» معنا کنیم، مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

نکتۀ دیگری که به نظر بسیاری از محققین برای فهم و درک معنای هرمنوتیک می‌تواند مددرسان باشد توجه به پیوند و هم‌خانوادگیِ واژۀ یونانی Hermeneutike و یا هرمینویین با کلمۀ هرمایوس (Hermeios) ـ نام کاهن معبد دِلفی ـ و نیز با کلمه هرمس (Hermes) است. گفته‌اند هرمایوس به عنوان کاهن در معبد دلفی به پیشگویی می‌پرداخت و هرمس ـ فرزند پدر و مادری اسطوره‌ای به نام‌های زئوس و مایا ـ نام پیام‌ آور خدایان برای انسان و یا خدای پیام آور برای دیگر خدایان اسطوره‌ای یونان باستان است. همچنین هرمس، در اسطوره شناسی مصری به عنوان منتقل کنندۀ پیام‌های خداوند به بشر معرفی شده است. در واقع او، رابط میان عالم بالا و خدایان با انسان‌ها بود و از آن‌جا که با زبان پیام‌های غیبی و زبان خدایان آشنایی داشت پس از دریافت آن پیام‌ها نخست آنها را به خوبی می‌فهمید سپس آن پیام‌ها را برای آدمیان ترجمه می‌کرد و شرح و توضیح می‌داد.

در اساطیر یونانی، هرمس را مؤسس خط و زبان هم می‌دانند. البته دربارۀ هرمس، تعریف و تمجیدهایی هم در بعضی کتب نگارش یافته به وسیلۀ مسلمانان ـ طبیعتاً به پیروی از متون یونانی یا اسطوره‌های مصری و غیره ـ مشاهده می‌شود و برخی نویسندگان مسلمان، هرمس را پیامبری از پیامبران خدا و یا یکی از اولیاء الهی دانسته‌اند که چه بسا ذکر این گونه مقامات برای یک شخصیت اسطوره‌ای در دوران باستان، بی شباهت به پیامبر دانستنِ ارسطو! به وسیله برخی مسلمانان نباشد؛ مگر آن‌که بگوییم هرمس نام دیگر یکی از پیامبران واقعی خداوند مانند حضرت ادریس (ع) یا پیامبری دیگر نیز بوده است که در این صورت کلام آن نویسندگان، توجیه می‌شود.

از دیگر استفاده‌ها و استعمالات مشهور هم‌خانواده‌های هرمنوتیک و هرمینویین، در یونان قدیم، بهره‌گیری افلاطون از آن می‌باشد.

افلاطون، شاعران را هرمنس (Hermenes) یعنی «مفسران خدایان» نامیده است. واژه هرمینیا که اسم از فعل هرمینویین است نیز بارها در آثار افلاطون به کار رفته و در تراژدی «ادیپوس» در کولونوس آمده است.

همچنین این کلمه در آثار بسیاری از نویسندگان و دانشمندان نام‌آشنایی همچون گزنفون (Xenophon)، پلوتارک (Plutarch)، اوریپیدس (Euripides)، اپیکوروس (Epicurus)، لوکریتوس (Lucretius) و لونگینوس (Longinus) یافت می‌شود.[ii]

از جمله معروف‌ترین مواردی که این واژه به کار گرفته شد، استفاده‌ای بود که ارسطو از این کلمه نمود.

او نام باب منطق قضایا از کتاب ارغنون را «پری هرمیناس» یا «باری هرمیناس» (Peri Hermeneias) نامید که امروزه آن را «باری ارمیناس» به معنای «در باب تفسیر» می‌گویند.